Янги ҳужжатлар

Қайси бири тўғри: «sentabr» ёки «sentyabr»?

Ушбу мақола “Тилга эътибор – элга эътибор” лойиҳаси доирасида чоп этилган. Лойиҳа ҳақида батафсил қуйидаги манзилда ўқинг.

Юртимизда “Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида”ги Қонун қабул қилинганига ҳам 21 йил вақт бўлди.

Лотин ёзуви биз учун бегона эмас аслида. 1929 йилда араб графикасига асосланган ўзбек алифбосидан лотин графикасига асосланган алифбога ўтган эдик ва бу алифбо 11 йил давомида, 1940 йилгача амал қилган.

Гарчи янги Қонун 1993 йилда қабул қилинган бўлсада, лотин ёзувига асосланган алифбо борасида ҳали-ҳануз баҳс-мунозаралар тўхтамайди. Баҳс мавзусининг асосини кўпчилик лотинча ноқулай, катта авлод учун ўрганиш қийин деган фикрда эканлиги ташкил этади.

Баъзилар лотин ёзувига асосланган алифбода ў, ғ ҳарфларини ёзиш қийинлигини таъкидлашади. Яъни махсус белгини, тутуқ белгисининг тескарисини, ёзиш муаммоси баҳсларнинг диққат марказида туради.

Ҳақиқатдан жуда кўп жойларда «o’» ёзилади, аслида эса «o‘» бўлиши керак. «‘» белгиси ў, ғ ҳарфларида ишлатиладиган белги, «’» белгиси эса – кирилл ёзувидаги ъ ҳарфини билдиради.

Агар бирон жойда «O’zbekiston» деб ёзилган бўлса, бу кириллчадаги «Оъзбекистон» сўзига тўғри келади.

Хуллас, шунақа муаммо бор. Баъзилар мазкур ҳарфларни тўғри ёзиш компьютерда ҳам, мобил қурилмаларда ҳам қийинчилик туғдиришини таъкидлаб, ҳатто яна кириллчага қайтиш кераклигини ҳам уқтиришади. Аммо мен юқоридаги муаммони алифбони ўзгартириш даражасидаги жуда жиддий асос деб ҳисобламайман. Агар гап фақат тўғри ёзишда кетса, унда аслида компьютер ва мобил қурилмаларда кириллчадаги қ, ғ, ҳ, ў ҳарфларини ёзиш битта апостроф қўйишдан кўпроқ машаққат ва муаммо туғдириши аниқ.

Менимча, мавзудан анча четлашиб кетдим. Бугунги муҳокама мавзуси аслида бу эмасди.

Бунданда жиддийроқ гап чиқиб қолди.

Эсимда, бошланғич синфдалигимизда бизга “Лотин тили” деган дарс ўқитиларди. Йўқ, бу шифокорларга ўқитиладиган лотин тили эмас, балки лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини ўргатадиган фан эди. 1998 йилда эса, яъни 4-синфдалигимизда биз тўлиқ лотин ёзувига ўтган эдик. Таълим тизимида лотин ёзувига тўлиқ ўтган дастлабки авлод биз бўлганмиз.

Ўша вақтларда телевиденияда лотин ёзуви ҳақида кўрсатувлар бериларди. Ўша кўрсатувларда кириллчадан фарқли равишда лотинчада алоҳида ёзиладиган сўзларга кўпроқ урғу бериларди. Аниқ эсимда ўша кўрсатувлар орқали фамилиям Xudayberdiev эмас, балки Xudayberdiyev ёзилишини билиб олганман. Tsirk эмас, sirk ёзилиши эсимда қолган. Sentyabr эмас, sentabr ёзилиши ҳам айнан ўша дастурлар орқали таъкидланган.

Бунга ҳам 15-16 йиллар бўлиб қолди. Умуман олганда шунча давр ичида ҳар доим тилшуносларимиз sentabr, oktabr, budjet каби ёзилишини таъкидлаб келишган. Анча йиллар бунга ўрганиш, кўникиш қийин бўлди. Лекин таъкидлаш лозимки, сўнги йилларда деярли барча sentabr ёзилиши кераклигини тушунди, шунга амал қила бошлашди. Буни айнан мана шундай имловий хатоларнинг камайганлиги мисолида ҳам кўриш мумкин.

Лекин яқинда ОАВларда кўп тилга олинган, энг янги чиққан имло луғати ушбу мақолани ёзишга туртки берди.

2013 йилда Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси қошидаги Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институти томонидан филология фанлари доктори, профессор Н.М.Маҳмудов таҳрири остида “Академнашр” нашриётида чоп этилган 85 мингдан ортиқ сўзни ўзида мужассам этган “O‘zbek tilining imlo lug‘ati” кенг жамоатчиликда катта қизиқиш билан кутиб олингани бор гап.

imlo-2013

Мазкур луғат икки хил ёзувда: ҳам лотин, ҳам кирилл ёзувида алоҳида луғат шаклида чоп этилган.

Бизни қизиқтирган савол лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосининг имло луғатидан жой олган.

imlo-2013-2

Мазкур луғатнинг кириш қисмида тилшунос тузувчилар томонидан тавсиялар ҳам берилган бўлиб, унда шу бугунги кунгача тилшунослар томонидан илгари суриб келинган айрим имло қоидалари танқид остига олинади (тавсияларнинг тўлиқ матни).

Бунда асосан иккита тушунмовчилик ҳақида сўз юритилган:

1. ё, ю, я, е (сўз ўртасида унлидан ҳамда айириш ва юмшатиш белгиларидан кейин) ҳарфлари иштирок этган сўзларни;

2. ц ҳарфлари иштирок этган сўзларни ўзбек лотин ёзувида қандай ёзиш масаласи.

Луғатда таъкидланишича, Тил ва адабиёт институтининг етакчи тилшунослари рус тили орқали кириб келган ва таркибида ё, ю, я ҳарфлари бўлган русча ва байналминал сўзларни янги имлода барча ўринларда бир хил, яъни yo, yu, ya ҳарфлари билан ёзишни ва шу орқали бу соҳадаги ҳархилликни бартараф этишни мақбул йўл деб ҳисоблашган.

Бунга асос сифатида луғат тузувчилари юқоридаги ҳарфларнинг ёзилиши билан боғлиқ чалкашлик, англашилмовчиликларни ҳамда мазкур тавсияларга имло амалиётида нечоғлик риоя қилинаётганлигини (тўғрироғи, у қадар амал қилинмаётганлигини) ҳисобга олишганлигини (буни ўзбек лотин алифбосида чоп этилган бир қатор нашрларни кўздан кечириб ишонч ҳосил қилиш мумкин) таъкидлашган.

Луғатни варақлар экансиз, сентябрь – sentyabr, октябрь – oktyabr сўзларига дуч келасиз.

oktabr

Хўш, шунга нима бўпди, аксинча, қулайроқ бўлибди, ягона қолипга туширилибди-ку дейишингиз мумкин.

Ҳа, рост. Барча сўзлар бир қолипга келтирилган бўлса, бу шубҳасиз фойдали иш. Аммо мени бошқа нарса ўйлантирмоқда. Мазкур ўзгартиришларнинг ҳуқуқий асоси борми? Ўзи умуман олганда, ўзбек тилининг имлосидаги қатъий қоидаларни давлат даражасида ишлаб чиқадиган ҳамда эълон қиладиган бирон ташкилот борми?

Ахир ўзбек тили шахсий томорқа эмас-ку, хоҳлаган тилшунослар гуруҳи уни ўзгартиравергани. Истагани буғдой экса-ю, истагани пахта. Яна бир гуруҳи балки сабзовот экишни хоҳлар?! Мен тушунаман, тил қоидалари бўйича олимларнинг фикри турлича бўлиши табиий ҳол. Ахир бу фан, фанда бир хиллик бўлмайди. Лекин гап давлат тилининг имло қоидаси ҳақида кетаётганда турфа хилликка ўрин бормикин? Мана шу саволни ўзингизга ҳам бир бериб кўрингчи, ҳурматли тилшунослар.

15-16 йил sentabr дейишди, оммавий эълон қилишди. Ўша пайтда sentyabr ёзиш қулай-ку, нима кераги бор буни деган эътирозлар жуда кўп бора айтилди. Лекин барибир sentabr деб қабул қилинди. Халқ энди ушбу қоидага кўниккан, шу қоидага амал қила бошлаган пайтда, бир гуруҳ тилшунослар sentyabr хулосасига келишиб, катта ҳажмда ва кўп босмада имло луғати чоп этишди. Хўш, бундан 10 йиллар аввал ушбу тилшунослар қаерда эди? Нега ўша вақтда бу қоидани илгари суришмаганди?

Балким бундан 5-6 йил ўтиб Тил ва адабиёт институтига янги тилшунослар гуруҳи ишга кирса, яна sentabr вариантини қўллаб-қувватлашса нима қиламиз?

Ўртада ўзбек тили сарсон, ўртада халқ овора. Тағин телеэкранларда саводсизлик ҳақида соатлаб гапирамиз, муҳокама қиламиз. Аммо аслида мана шундай имло қоидаларининг ўзгартирилиши, тилшунослар ва филологлар ўртасида якдил ва умумий қоиданинг йўқлиги ҳам савод масаласига салбий таъсир кўрсатиши шубҳасиз.

Гапимнинг исботи сифатида, 2012 йилда Т.Тоғаев, Г.Тавалдиева ва М.Акромовалар томонидан тузилган ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат ва жамият қурилиши академиясининг Илмий кенгаши қарори билан нашрга тавсия қилиниб, “Шарқ” нашриётида чоп этилган “Ўзбек тилининг кирилл ва лотин алифболаридаги имло луғати”га эътибор қилайлик.

imlo-2012

Луғатнинг кириш қисмида қуйидагича дейилган:

imlo-2012-kirish

Кўриб турганингиздек, мазкур луғатда октябрь – oktabr шаклида ёзилган. Шунингдек, сентябрь ҳам sentabr шаклида қайд этилган.

Аммо мазкур луғат бироз ишончсиздек туюлади. Сабаби луғатнинг кириш қисмидаги суратга яна бир бор эътибор қилсангиз, буғдой ранг сўзи bugdoyrang тарзида ёзилганига гувоҳ бўласиз. Имло луғатининг ўзида имло хатоси борлиги ушбу луғатга нисбатан ишончсизлик руҳини уйғотиши табиий.

Ёки луғатнинг мана бу қисмига эътибор қилинг:

imlo-2012-byu

Ушбу расмда б ҳарфидан кейин ю ҳарфи келган вазиятда сўзлар икки хил ёзилган. Бюджет – budjet тарзида, қолган сўзлар эса byu- тарзида берилган. Яъни луғатнинг ўзида икки хил қоида, икки хил стандарт.

Яна асосий мавзуга қайтсак.

Хўш, бундан буён нима қиламиз? Sentabr ёзайликми ёки sentyabr? Шу саволга аниқ РАСМИЙ жавобни ким беради? Бирон масъул давлат ташкилоти борми?

Фанлар академиясининг Тил ва адабиёт институти тилшунослари чиқарган луғатга ишонсак – sentyabr, Вазирлар Маҳкамасининг 1995 йил 24 августидаги қарори билан тасдиқланган “Ўзбек тилининг асосий имло қоидалари”га ишонсак – sentabr (қарорнинг иккита жойида sentabr сўзи келтирилган).

Ёки суббота ҳам, шестница ҳам мумкин деган тамойилга амал қилиб кетаверамизми?

Ўзи аслида ҳам шундай бўлиб қолди ҳисоб. Масалан, электрон ОАВлар орасида энг обрўли ва ишончли дея эътироф этиладиган, таъбир жоиз бўлса, қолган барча ОАВлар унга қараб “соатини тўғрилайдиган” Ўзбекистон Миллий Ахборот агентлиги – ЎзА сайтига назар ташлаймиз. Ушбу сайтнинг лотин алифбосига мўлжалланган версиясида sentabr сўзи ҳам, sentyabr сўзи ҳам бор. Шунингдек, қидирсангиз oktabr ҳам, oktyabr ҳам чиқади. Энди ушбу сўзлар ишлатилган мақолаларнинг чоп этилиш муддатига разм соламиз.

Хусусан, 11-12-сентябрь кунлари Шанхай ҳамкорлик ташкилотининг Душанбе шаҳрида бўлиб ўтган саммитига доир хабарда sentabr ишлатилган (13.09.2014).

uza-sentabr

Ўзбекистон терма жамоаси Осиё ўйинларида дастлабки медалларни қўлга киритганлиги ҳақида ёзилган хабарда эса sentyabr ёзилган (20.09.2014).
uza-sentyabr

Бу каби ҳолат октябрь сўзида ҳам бор. Оқсаройда БМТ Тараққиёт дастурининг раҳбари Ҳелен Кларк қабули билан боғлиқ хабарда oktabr сўзидан фойдаланилган (17.10.2014).

uza-oktabr

Марказий сайлов комиссиясининг йиғилиши ҳақидаги хабарда oktyabr варианти ишлатилган (03.10.2014).
uza-oktyabr

Бундай мисоллар бисёр.

Энди марказий, расмий босма нашрларга ҳам бир назар солсак.

“Ўзбекистон овози” газетаси oktabr сўзини тўғри деб ҳисоблайди ҳамда Тил ва адабиёт институти тилшуносларининг oktyabr ёзилиши ҳақидаги тавсияларига амал қилмасликни маъқул кўришади.

“Ўзбекистон овози” газетасининг 16 октябрь сони

“Ўзбекистон овози” газетасининг 16 октябрь сони

Умуман олганда, марказий нашрларни кўришга ҳожат ҳам йўқ. Уларнинг деярли барчаси sentabr, oktabr вариантида қолишган. Хусусан, “Адолат”, “XXI asr”, “Ҳуррият”, “Қишлоқ ҳаёти”, “Ишонч”, “Туркистон”, “Маърифат”, “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газеталари 2013 йилдаги Фанлар академияси тилшуносларининг тавсиясини қабул қилишмаган.

“Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасининг 24 октябрь сони

“Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасининг 24 октябрь сони

“Адолат” газетасининг 17 октябрь сони

“Адолат” газетасининг 17 октябрь сони

“Ҳуррият” газетасининг 15 октябрь сони

“Ҳуррият” газетасининг 15 октябрь сони

“Ишонч” газетасининг 23 октябрь сони

“Ишонч” газетасининг 23 октябрь сони

“Маърифат” газетасининг 18 октябрь сони

“Маърифат” газетасининг 18 октябрь сони

“Қишлоқ ҳаёти” газетасининг 23 октябрь сони

“Қишлоқ ҳаёти” газетасининг 23 октябрь сони

“Туркистон” газетасининг 22 октябрь сони

“Туркистон” газетасининг 22 октябрь сони

“XXI asr” газетасининг 23 октябрь сони

“XXI asr” газетасининг 23 октябрь сони

Наҳотки, шу сўзларнинг тўғри ёзлиши бўйича якдил фикр бўлмаса?

Тўғриси бошларим оғриб кетди. Адашиб кетдим ўзим ҳам. Шу мавзуни очишга очдиму, кейинчалик ўзимни худди Эркин Аъзамнинг “Атойининг туғилган йили” асаридаги қаҳрамондек ҳис қила бошладим. Боши ва охирини йўқотиб қўйдим бу мавзуда. Афсуски саволларимга аниқ жавоб топа олмадим.

Балки Сизда жавоб бордир?

Мазкур мақола Сизга манзур бўлдими?
  • Ҳа (348)
  • Йўқ (18)
  • Бироз (11)

22 фикр

  1. Тугриси узи, мана шу лотин алифбосига утмаслик керак эди. Кирилчада ёзавериш керак эди. Хамма сарсон саргардон. Укийман деган одамга алифбони канака булиши умуман мухим эмас!

    • Нега кўпчилик шундай фикрда эканлигини тушунмайман, рости. Бу худди шифокор ёнига қулоқ оғридан шикоят қилиб келган ҳар бир беморнинг қулоғини кесиб ташлашга уринишдек гап. Ахир даволаш ҳам мумкин-ку, кесиш шартми?!

      21 йил ортдаги ишни гапириш шартмас. Келажакдаги хатоларнинг олдини олишга ҳаракат қилиш керак.

  2. Har bir mustaqil davlatning o’z davlat ramzlari bo’lgani kabi o’z tili va o’z alifbosi ham bor. Shu sababli lotin yozuviga asoslangan o’zbek yozuvining imlo qoidalarini yanada chuqurroq o’rganish har bir O’zbekiston fuqarosining burchi deb bilaman. Bu mavzuda yana ham keng ko’lamli ishlar amalga oshirilsa yaxshi bo’lardi. Axir, tinmay harakat qilsak, qachondir baribir o’z maqsadimizga erisharmiz? Kelgusi ishlaringizda omad!

  3. Xushnud aka, meni bir savol qiziqtiradi. Nima sababdan o‘zingiz kirill alifbosidan foydalanasiz?
    Keyin ommaviy tarzda my.gov.uz saytidan Vazirlar Makhamasiga yoki Bosh vazirga o‘zbek tili bilan shug‘ullanuvchi tashkilot tuzish haqida taklif bersak. Shu muammolar haqida aytib o‘tsak. Shu fikrimga qo‘shilasizmi?

    • Қонунчилик нормалари кирилл алифбосида, шу сабабли кириллча мен учун қулай.

      Таклиф қилиб кўрса бўлади.

      • Vazirlar mahkamasiga chiroyli qilib shu haqda aytib ko‘ring.

  4. Лотин ёзуви уёқда турсин хатто кирилча ўзбекча хам оқсамоқдаку бизда. Қонунчилик палаталаримиз қачон ўзбек тилини қўллаб қувватлайдиган қонун чиқаришаркин?
    Хозирда ўзбек тили ахволи жуда оғир, сабаб кўчалардаги катта баннерли рекламаларда хам, деярли 80-90% уз доменли сайтларда хам рус тили биринчи рақамли тил. Бу давлат тилига хурматсизик эмасми? Бошқа тилларни чеклаш фикридан йироқман аммо улар биринчи рақам остида туриши хайрон қолдиради

  5. Кўпчилик уз миллий ёзувимиз бўлиши керак, кирилл ёзуви бизнинг ёзув эмас деган гапни айтишади. Хўш, ҳақиқатни айтганда, лотин ёзувичи, у бизнинг миллий ёзувимиз бўла оладими?
    53 йил кирилл ёзувидан фойдаланиб, бутун миллат ўзлаштириб бўлган кирилл ёзувидан воз кечишимиз шартмиди? Кириллчада ўзбек имлосида ишлатиладиган ҳарфларнинг деярли ҳаммаси акс этган, ўрганиш учун осон, лотинчадачи? Мен “Ўтган кунлар” “Меҳробдан чаён” каби миллий шоҳ асарларимизни, Дюма, Достоевский каби жаҳон адабиёти намоёндаларининг асарларини ёшлигимда кирилл ёзувида ўқирдим, ҳозирги ёшлар кириллчада яхший ўқий олишмайди, бу асарлар эса лотин ёзувиди яқин орада чоп этила бошлади. Ўртада бир гуруҳ ёшлар мана шундай буюк асарларни, буюк ёзувчиларни ўқимасдан улғайишди.
    Ҳозирги кунда социал сайтларга, форумларга кирсангиз аксарият ёшларнинг нафақат кирилл, балки лотин ёзувида ҳам тўғри ёза олмасликларини гувоҳи бўласиз. “Нма двосс”, “сани исмин нма”, “Ишла буляптдми” каби ҳеч қайси имло қоидасию, ҳеч қайси фонетикага тўғри келмайдиган сўзларни ўқиб тепа сочингиз тикка бўлади. Баъзи ёшларнинг бу тарзда ёзишларига сабаб, китоб ўқимаганликлари, сўзларни қандай ёзилишини билмаганликлари оқибати. Китоб ўқиган одам сўзларнинг қандай ёзилишини, қандай талаффуз қилинишини яхши билади, ва бундай хатоларга ҳеч қачон йўл қўймайди.
    Сентябрь билан октябрга келсак, неча йиллардан бери тилимизга сингиб кетган сенябрни нега сентабр деб ёзишимиз керак? Яна бир тушунарсиз ҳолат, тилимиз софлиги учун курашишимиз керак, фақат ўз тилимизга хос сўзларни ишлатиш керак дегувчиларни тушунмайман. Ҳар қандай тил бошқа тиллардан ўзлаштирилган сўзлар ҳисобига бойийди, нега энди бошқа тиллардан кириб келган, ўзбек тилида аналоги (буни қарангки, аналог сўзининг ўзбекчаси ҳеч хаёлимга келмади) бўлмаган сўзларни қабул қилмаслигимиз керак?
    Менинг фикрим, ҳали ҳам кеч эмас, кирилл ёзувига асосланган имлога қайтишимиз керак. Битта ҳарфни иккита белги билан ёзишга мажбур этадиган (ё-yo, ш-sh каби) Г ҳарфи билан Ғ ҳарфини бир хил қилиб ёзиб, тушунарсиз ҳолатларга олиб келадиган, кўпчилик ёшларимизни имлода чаласавод бўлишига мажбур қилган лотин алифбосидаги ёзув керакмикан бизга? Атрофни қаранг, қанчадан қанча ёзувлар, эълонлар лотин алифбосида чаласаводларча ёзилган. Кўча куйда “tikuv sexi” “uquv honasi” “xurmat tahtasi” каби саводсизларча ёзилган ёзувларни кўриб, Буюк Навоийлар, Қодирийлар ижод қилган, аждодларимиз сўзлашган она тилимизга ичим ачийди.

  6. Siz kitob o’qimagan,yozish qoidalarini bilmaydi degansiz.Lekin yozishni yaxshi bilganlarni ham saytlarda shunday yozishganiga guvoh bo’ldim bunga nima deysiz?

    • Юқоридаги гаплар менинг тахминларим, кўп китоб ўқиган одам хатосиз ёзади деб ўйлайман. Балки хато ёзиш ҳам юқумли иллатдир, бошқаларга қараб хато ёзишга кўникишган бўлишса ажаб эмас.
      Яне мен ҳайрон бўлган бир нарса, рус тилидаги форумларда кўпчилик тўғри ва хатосиз ёзишга ҳаракат қилишади, лекин ўшалар ўзбек тилида ёзишса, ўқиб тепа сочингиз тикка бўлади.

  7. To’g’ri buni illat desa bo’ladi,lekin shunday yozadiganlar buni illat deb bilmaydi ularni fikricha shunday yozishsa ularni saytdagi do’stlari ko’payar emish.Bunday do’stlarni do’st deb bo’lmaydi to’g’rimi? Krill yozuvini afzal bilishlariga kelsak,bu yozuvda bazi harflar ikki tovushni ifodalaydi lotin tilida esa har bitta harf bitta tovushni ifodalaydi

  8. Man bundan bir necha yil oldin maktab vaqtida 1-ustozimdan “Sentyabr” to’g’rimi yoki “Sentabr” desam to’g’ri bo’ladimi deb so’raganimda SENTABR deb javob berganla,Demak Sentabr 😀

  9. “Jaholatning davosi ilmdir”, deganlaridek, balki umumiy ong rivojlanishi, ilm eng muhimi ekanligini hamma tushinib yetishi bilan bu masalalar takrorlanmas…
    Lekin, har qanday Kapitalizm ma’naviyatni ikkinchi darajaga surib qo’yishi turgan gap.
    Ma’naviy bo’shliqni to’ldirish aynan yuqori malakali mutaxassislar tomonidangina bo’lishi talab etiladi. Ular o’rtasidagi fikriy qarama-qarshiliklar esa hozirgi kabi maqolaga sabab bo’lib turipti. Qachondir hukumat tomonidan bunga jiddiy e’tibor berilishi tabiiy. Ungacha muallif kabi tanqidiy fikrlar orqali xatolarni “ochib” turish bilan chegaralaniladi, fikrimcha.
    Agar yuqorida taklif qilinganidek, yana kirill yozuviga o’tilsa, ushbu fikr egasi aytganlaridek, hozirda xattoki “lotin”ni eplay olmaydigan yoshlarning ahvoli nima kechadi?!
    Yoshlar bilib turib ijtimoiy tarmoqlarda xato yozishlarini o’zlari – “adabiy tilda yozgan odamni hamma mazax qiladi”, deb tushintirishmoqda. Ming afsus.

  10. Yana bir afsuslanarlisi shundaki, yuqoridagi kabi gazeta va jurnallar, televideniyadagi e’lonlar, yozuvli xabarlar hali ham 2 yozuvda chop etiladi. E’tibor bering, bir betning o’zida ham kirill, ham lotin alifbosi ishlatilgan. Tilimiz va yozuvlarimizdan bexabar odam “bu gazetalar tarjimasi bilan ekan”, deb o’ylasa ajablanmasdim…

  11. Imlo qoidalarini Vazirlar Mahkamasi tasdiqlagan. Unga rioya qilmaslik-o`zboshimchalik. Davlat tili to`g`risida Qonun ijrosini prokuratura ham nazorat qilishi kerak-ku axir. Ona tilimiz nufuziga kelganda, reklama, do`kon, xizmatxonalar nomini o`zbekcha qo`yish haqida qaror chiqarish kerak. Muhtaram olimlarimiz, yangi xatolarni yuzaga keltirguncha, avvalo, ona tili darsliklaridagi kamchiliklarni tuzatib olishsa, yaxshi bo`lardi. Lotin asosidagi o`zbek yozuviga kelsak, bu bir qadam olg`a siljish bo`lgan, orqaga qaytish yo`q. Imlo xatolari alifbogagina bog`liq emas. Ona tili darslarini bo`lib o`tish haqida bir gap qo`zg`algan edi – tinchidi. 35-40 ta o`quvchiga savod o`rgatish uchun daftar-kitob ustida uxlab qoladigan ona tili o`qituvchisi ahvolini ham o`ylashadimi? Holbuki, mehnat darsi ham bo`lib o`tiladi. Davlat tili haqida Qonun faqat chet tillarni emas, ona tili fanini ham bo`lib o`tishga asos beradi, boshqa fanlar shu til orqali idrok qilinadi-ku?! Bugun tejalgan mablag`lar qancha bolani o`z ona tilisida to`g`ri yozolmasligiga olib kelmoqda. Bu masalani, ya`ni ona tilini bo`lib o`tish masalasini ko`tarish zarur.

  12. Юкорида айтилганидек Ўзбек крил алифбосидан тўлиқ Лотин алифбосига ўтиш учун анча вақт бор. Сабаби Лотин алифбосини ўқиган ёшларимиш жамиятга ҳали энди кириб келди. Демак, крилл алифбосида ўқиган маълумотли кишиларимиз жамиятимизда кўпроқ ўринни эгаллайди. Вақт бу ҳолатни изига солади. Мани қизиқтирган муҳокама эса, газета ва журналлардаги турли хилдаги (бир сўзни икки хилда ёзилиши) ёзувлар ва ёшларнинг чаласаводлигидир………..

  13. Сентябр – Sentabr
    Октябр – Oktabr bo’lsa
    Ноябр – нега Noabr emas? Shu meni qiziqtiradi.

  14. Assalomu alaykum! Maqola shu darajada dolzarbki, har bir jumladagi fikrlarda jon bordek. Lekin, maqolangiz yakunida “Adashib ketdim” deyishingizni fikrlarning bir-biriga qarshi kelganligida deya xulosa qilmoqchiman. Bunaqangi dalillar oldida adashish turgan gap.)) Yuqoridagi mulohazalarni o`qigan holda shaxsiy fikr sifatida quyidagilarni ayta olamanki, o`zbek adabiy lug`atidagi ayrim xatoliklarga duchyor (“дучёр”- qiziqarli tomoni “duchor” deb yozilishini xato deya ta’rif beraman) bo`lgan izohli lug`atimiz so`zlari-yu, insonlar tomonidan yoziladigan xatlar, maktublar, yozuvlar, bundan tashqari biz noto`g`ri yozilgan deya bot-bot takror tilga olayotgan reklama afishalari, yangi ochilgan bar va kafe nomlari bu “Tilga e’tiborsiz”likdan darak beradi. Tovushlarga alohida e’tibor berib, talaffuz bilan o`qingchi “сентябр, октябр, ноябр” so`zlarini. Shu tariqa talaffuz qilgan so`zlaringizni qog`ozga tushiring… Qanaqa yozdingiz? Axir talaffuzingizda sentyabr, oktyabr, noyabr deyilyaptiku… Bizning lug`atimiz mavjud bo`lgan edi, tilimizga davlat maqomi berilmasidan ilgari. Uni kirilldan lotinga o`girishda qo`pol xatoliklarga duch kelingan deya so`zlarimni xulosalamoqchiman. Men til mutaxassisi emasman.
    1989-yilda e`lon qilingan O`zbek tiling davlat tili maqomi berilgan ekan, har bir davlat o`zining davlat maqomiga erishishi uchun uning mustaqil tili ham bo`lishi kerak emasmi?!

  15. суббота ҳам, шестница ҳам мумкин деган тамойилга амал қилиб кетаверамиз!!!

  16. Hammaning o’ziga yarasha fikri bor. Hamma tanlash huquqiga ega. O’zbek tili borgan sari o’lyabdi desam jaxliz chiqishi turgan gap. Axolining ko’p qismi ruscha TV ko’radi. Ruscha gapirish tabora moda bo’lmoqda. Til bu mavxum narsa emas. U aniq qoidalar ososiga tayanadi. Bizning tilimiz ingliz tili emas, o’qilishi boshqa, yozilishi boshqa bo’ladigan. Familiyam Юнусалиев. Familiyam birinchi pasport olganimda Yunusaliyev edi. Pasport almashgandan keyin Yunusaliev bo’ldi. Nega qonunning ikki yuzi bormi. Bunday xol ko’pchilikda bo’lgan. Yuqorida Uma com yozganidek oktabr bo’lsa nega unda noabr emas. Qani bu erda aniq qoida. O’zbek tilida men bilgan narsa shuki qanday aytilsa shunday yoziladi. Faqat bndan ohirgi i harflari mustasno bo’lishi mumkin. Yani “keldi” so’zidagi i aytilmaydi, faqat yoziladi. “keld” deb aytiladi holos.

    Bu gaplar ham mayliga. Ingliz tili lotin alifbosida. uni maktabda lotin alifbosida o’qiganmiz. Hechqachon uni kril alifbosiga o’girib yozishgan davlat darsligini ko’rmaganman. Muammo shundaki, rus tilini alifbosi krilda. Nega rus tili darsliklari lotinda chiqmoqda. Balki ikki uch yildan beri krilda chiqayotgandir. Esimda 2009 – 2010 yillardagi rus tili darsliklari faqat lotinda chiqqanini ko’rganman. Balki hozir ham shundaydir. O’sha bolalar kril o’qiy olmas edilar. Bu alodimizni uquvsiz qilishku. Kitobda ruscha mashq berilganda, ha bu mashq boshdan oyoq ruscha lekin lotinda yozilgan. Kimdan chiqgan bu fikr. Qani bunga qonun. Kares tilini biz lotin yoki krilda o’rganmaymizku. O’zining alifbosida o’rganamizku. Lotin Bu katta hato. Hali ham krilga qaytish kerak. Yoki aniq tartib belgilangan qonun chiqarish va tilni rivojlantirish instituti yoki tashkiloti tuzish kerak.

Фикр билдиринг

yoki
Saytga kirganingizdan so‘ng fikr bildirish imkoniyatiga ega bo‘lasiz
Юқорига